د جنسیتي اپارتاید په اړه د نړیوالو کارپوهانو اعلامیه به، د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت خپره شي.
د ۲۰۲۶ کال د اګست ۵مه
د بشري حقونو مدافعانو نن اعلان وکړ چې «د جنسیتي اپارتاید او د هغه د ویجاړوونکو پایلو په اړه نړیواله اعلامیه» به د اګست په ۱۳مه په رسمي ډول خپره شي. د کارپوهانو دا اعلامیه په ځانګړي ډول د افغان ښځو او نجونو د روانو مبارزو د ملاتړ لپاره چمتو شوې ده؛ هغه مبارزې چې د طالبانو د سیستماتیکې ځپنې پر وړاندې دوام لري او د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه واک ته د هغوی له بېرته ستنېدو راهیسې دا ځپنه پرلهپسې سخته شوې ده.
دا اعلامیه د نړۍ د نړیوالو حقوقو او د ښځو د بشري حقونو په برخو کې تر پنځوسو ډېرو مخکښو کارپوهانو لاسلیک کړې ده؛ په دې ډله کې نامتو افغان او د سویلي افریقا مدافعان، د نوبل جایزې ګټونکي، د ملګرو ملتونو پخواني چارواکي او کارپوهان، او د نړۍ د ځینو مخکښو ملي او نړیوالو محکمو پخواني قاضیان شامل دي. د اګست په ۱۳مه، د ختیځ وخت له غرمې ۱۲:۰۰ بجو څخه تر ۱:۳۰ بجو پورې، د اعلامیې انلاین د خپرېدو مراسم وړیا او د ټولو لپاره پرانیستي دي (د نوملیکنې لینک لاندې دی). اعلامیه په انګلیسي، فارسي، پښتو او فرانسوي ژبو د لاسرسي وړ ده. www.genderapartheiddeclaration.org (opens in new tab)
دا اعلامیه د اتلسو میاشتو د یوه پراخ بهیر پایله ده چې په ترڅ کې یې، د نړیوالو حقوقپوهانو او د افغان ښځو د حقونو د مدافعانو په ګډه رهبرۍ، په نړیواله کچه پراخې مشورې ترسره شوې؛ په دې بهیر کې د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر کې د میشیګان پوهنتون د حقوقو په پوهنځي کې یوه حضوري غونډه هم شامله وه. اعلامیه په افغانستان کې د جنسیتي اپارتاید د پای غوښتنه کوي او د دې موخې د ترلاسه کولو لپاره د «نړیوالو حقوقو د هر اړخیزې کارونې او پراختیا» غوښتنه هم کوي؛ له دې جملې څخه، د بشریت پر ضد د جرمونو په راتلونکي کنوانسیون کې د جنسیتي اپارتاید د منعې صریح قانوني تدوین، او د ښځو د حقونو پر وړاندې د دې جدي ننګونې د ځوابولو لپاره د موجودو نړیوالو حقوقو پرمختګمحور تفسیر.
د افغانستان ټولنه په ټوله کې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې زیانمنه شوې ده او خلک په یو وخت له سیاسي، امنیتي، اقتصادي او بشري ناورینونو سره مخ دي. خو د اګست د ۱۵مې کلیزې، یعنې د طالبانو د واکمنۍ د بیا پیل، تر ټولو دروند بار افغان ښځې او نجونې احساسوي؛ هغوی هره ورځ د بشري حقونو له جدی سرغړونو او د خپل انساني کرامت له ګواښونو سره مخ دي او، په داسې حال کې چې نړۍ ترې مخ اړوي، خپلې مبارزې ته دوام ورکوي. په دې وروستیو کې، په هرات ښار کې لسګونه ښځې د جامو د تش په نوم مقرراتو د سرغړونې په تور ونیول شوې، او ورپسې اعتراضونه په وحشیانه ډول وځپل شول. د طالبانو د جنسیت پر بنسټ د تبعیض نهادینه شوی نظام نجونې له شپږم ټولګي پورته ښوونځي ته له تلو منع کوي، د ښځو لیکل شوي کتابونه بندوي، او ښځې له عامه ډګر او د کار له ډېرو برخو څخه شړي. د څارنې، ښکاره تاوتریخوالي او تش په نوم قانون له لارې، افغان ښځې له ټولنې څخه حذف کېږي.
دا اعلامیه په افغانستان او تر هغه ورهاخوا د ژورو ریښو لرونکو او نو راټوکېدونکو ځپونکو نظامونو په لومړۍ کرښه کې د ښځو د دادخواهۍ د ملاتړ لپاره یو مهم ګام دی، او د نړیوال شاتګ په دې پړاو کې د راتلونکو نسلونو لپاره د ښځو د حقونو ساتنه هم کوي. په داسې حال کې چې ځینې نړیوال لوبغاړي د طالبانو د عادي کولو هڅه کوي، اعلامیه د جنسیتي اپارتاید له عاملانو سره همدستي غندي او د هغوی د حساب ورکولو او د قربانیانو لپاره د اغېزمن جبران غوښتنه کوي.
د اعلامیې د خپرېدو مراسم به د پنجشنبې په ورځ، د اګست په ۱۳مه، د ختیځ وخت له غرمې ۱۲:۰۰ بجو څخه تر ۱:۳۰ بجو پورې په مجازي بڼه ترسره شي او افغان، د سویلي افریقا او نور نړیوال ویناوال به پکې ګډون وکړي. د میشیګان پوهنتون د حقوقو پوهنځی د دې پروګرام کوربه دی، او د افغانستان د ستراتیژیکو مطالعاتو انستیتوت، د ښځو او ماشومانو د څېړنې او دادخواهۍ شبکه (WCRAN)، د جنسیتي اپارتاید د له منځه وړلو شبکه (NEGA)، د اسلامي قوانینو لاندې د ښځو شبکه (WLUML)، د سویلي کالیفورنیا پوهنتون د ګولد حقوقو پوهنځي د ګیلبرټ د نړیوال عدالت او بشري حقونو مرکز، او د نړیوالو حقوقو د امریکایي ټولنې د نړیوالو حقوقو په برخه کې د ښځو د علاقې ډله یې ګډ ملاتړي دي. د نوملیکنې لپاره دلته (opens in new tab) کلیک وکړئ.
د پروګرام مهم ویناوال عبارت دي له:
● د غونډې مشره: زبیده اکبر، د افغانستان د ښځو د حقونو او مدني ټولنې مخکښه فعاله؛
● سفیره منیژه باختري، په ویانا او نړیوالو سازمانونو کې د افغانستان د اسلامي جمهوریت سفیره او دایمي استازې، او د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د دفتر پخوانۍ رئیسې؛
● زرقا یفتلي، د ښځو او ماشومانو د څېړنې او دادخواهۍ شبکې بنسټګره او اجرائیوي مشره؛
● ډاکټر داوود مرادیان، د افغانستان د ستراتیژیکو مطالعاتو د انستیتوت عمومي رئیس؛
● پروفیسوره هانا ګري، د حقوقو کلینیکي پروفیسره او د سویلي کالیفورنیا پوهنتون د ګولد حقوقو پوهنځي د ګیلبرټ د نړیوال عدالت او بشري حقونو مرکز علمي مدیره؛ او
● پروفیسوره کریمه بنون، د میشیګان پوهنتون د حقوقو پوهنځي د لوئیس اېم. سایمز د حقوقو پروفیسره او د کلتوري حقونو په برخه کې د ملګرو ملتونو پخوانۍ ځانګړې راپور ورکوونکې (۲۰۱۵-۲۰۲۱).
په دې پروګرام کې به د پروفیسورې پینېلوپي اندروز ویدیوي وینا هم وړاندې شي. نوموړې د نیویارک د حقوقو په پوهنځي کې د جان مارشال هارلن دویم د حقوقو پروفیسره، د نژادي عدالت پروژې مدیره، او د کیپ ټاون پوهنتون د حقوقو پوهنځي پخوانۍ رئیسه ده.
د معلومات لپاره د اړیکي پته: کریمه بنون
د حقوقو د لوئیس اېم. سایمز پروفیسره
د میشیګان پوهنتون د حقوقو پوهنځی
karimab@umich.edu